Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu - Historia Biblioteki Raczyńskich Skip to content



Katalog Online:  

Historia Biblioteki Raczyńskich Drukuj
     

Edward Raczyński    Biblioteka Raczyńskich powstała z fundacji Edwarda hrabiego Raczyńskiego (1786-1845), wielkopolskiego magnata, działacza społecznego, mecenasa sztuki i nauki, autora i wydawcy. Otwarcie Biblioteki nastąpiło 5 maja 1829 r. w specjalnie dla niej wzniesionym budynku przy dzisiejszym placu Wolności 19. Raczyński chciał, by ta pierwsza w Wielkopolsce książnica publiczna stała się regionalnym ośrodkiem kultury polskiej pod zaborem pruskim. W opracowanym przez siebie statucie, określającym podstawy materialne placówki, organizację, zadania i zasady gromadzenia zbiorów, pisał: Podpis Edwarda Raczyńskiego„Niżej podpisany przejęty chęcią ułatwienia każdemu środków nabywania nauk i wiadomości zakłada w Poznaniu w miejscu swego urodzenia Bibliotekę publiczną, którą wraz z domem w tym celu (...) wystawionym, ze wszystkimi w nim znajdującymi się obecnie książkami, oraz funduszami na uposażenie przeznaczonymi, temuż miastu tytułem własności w wieczne nadaje posiadanie. (...) Przeznaczeniem Biblioteki Raczyńskich jest aby w czytelni, która w tejże będzie urządzoną, każdy bez różnicy osób w dniach i godzinach oznaczonych miał prawo z niej korzystać.”

Julius von Minutoli, Biblioteka Raczyńskich, 1833 r.
Julius von Minutoli, Biblioteka Raczyńskich, 1833 r.

    Według różnych źródeł księgozbiór Biblioteki w chwili otwarcia liczył 13 lub 17 tysięcy woluminów, u jego podstaw leżały zbiory rodzinne Raczyńskich. Statut wskazywał, iż przy zakupie książek „ma być dawane pierwszeństwo tym, które narodowość mieszkańców W. X-wa Poznańskiego interesować mogą a w ogólności, moralnym, historycznym, technicznym, filologicznym przed książkami jedynie do zabawy służącymi i ulotnymi pismami”. W 1830 r. Bibliotece przyznano prawo do egzemplarza obowiązkowego wydawnictw ukazujących się na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Księgozbiór powiększał się także dzięki nabywaniu przez Edwarda Raczyńskiego i jego bibliotekarza – Józefa £ukaszewicza, cennych rękopisów, starych druków i obiektów kartograficznych. Istotne znaczenie miały ponadto dary, wśród których bez wątpienia najcenniejszy stanowił ten złożony w 1835 r. przez żonę fundatora, Konstancję. Ofiarowała ona zakupioną od Juliana Ursyna Niemcewicza część jego prywatnej biblioteki, w której znajdowały się znakomite historyczne materiały źródłowe, cenne manuskrypty, starodruki i atlasy.
    Organem zarządzającym Biblioteką, zgodnie ze statutem, było Kuratorium. Po śmierci syna Edwarda Raczyńskiego – Rogera, w 1864 r. Niemcy usunęli z Kuratorium spadkobierców i tak zmienili statut, by umożliwić germanizację instytucji. Mimo to, dzięki polskiemu księgozbiorowi i polskiemu personelowi, Biblioteka nadal stanowiła ostoję polskiej kultury pod zaborem pruskim.
    Odzyskanie przez Polskę niepodleglości zmieniło sytuację Biblioteki Raczyńskich. W 1924 r. miasto Poznań przejęło ją na swoje utrzymanie. Pierwszym dyrektorem książnicy w wolnej Polsce był Antoni Bederski, a od 1928 r. aż do wybuchu II wojny światowej – Andrzej Wojtkowski. Mimo utraty w 1919 r. prawa do egzemplarza obowiązkowego druków ukazujących się na terenie województwa poznańskiego i mimo poważnych trudności materialnych księgozbiór Biblioteki w okresie międzywojennym systematycznie się powiększał. Pozyskano wówczas również cenne zbiory specjalne, przede wszystkim spuścizny wielu wybitnych przedstawicieli społeczeństwa wielkopolskiego oraz materiały organizacji polskich działających w okresie zaboru pruskiego.

Biblioteka w XIX w.
Biblioteka w latach 20-tych XX w.
Biblioteka w XIX w.
Biblioteka w latach 20-tych XX w.

    Rozwój Biblioteki zahamował wybuch II wojny światowej. W czasie okupacji hitlerowskiej Biblioteka, podobnie jak i inne placówki kulturalne, dostępna była wyłącznie dla Niemców. Dzięki staraniom komisarycznego kierownika – Józefa Raczyńskiego – ocalała jednak przed rozproszeniem i likwidacją. Niestety w styczniu 1945 r., podczas walk o Poznań, została przez Niemców zniszczona. Legł w gruzach budynek i spłonął liczący około 180 tysięcy woluminów księgozbiór (stanowiący ponad 90% bibliotecznych zbiorów przedwojennych). Ocalało jedynie około 17 tysięcy jednostek zbiorów specjalnych wywiezionych w 1943 r. przez Józefa Raczyńskiego do podpoznańskiego majątku Obrzycko – dzięki temu zachowana została ciągłość zbiorów bibliotecznych.

 Zniszczony gmach Biblioteki po II wojnie światowej

Biblioteka po 1956 r.
Zniszczony gmach Biblioteki
po II wojnie światowej
Biblioteka po 1956 r.


Gmach Biblioteki przy ul. Św. Marcin 65    Po wojnie Biblioteka rozpoczęła swą działalność w budynku po dawnej szkole przy ul. Św. Marcin 65 (w latach 1951-1989 ul. Armii Czerwonej). Zgromadzono w nim ocalałe resztki różnych księgozbiorów z terenu całego miasta. Z czasem przystąpiono także do systematycznego uzupełniania nowych zbiorów oraz ich udostępniania w czytelni ogólnej i czytelni czasopism. Od 1949 r. rozpoczęto także tworzenie ogólnomiejskiej sieci filii i punktów bibliotecznych. W 1956 r. została zakończona odbudowa zabytkowego gmachu przy placu Wolności – zlokalizowano tam niektóre agendy biblioteczne oraz zbiory specjalne Biblioteki.